TEMBANG

Tembang yaiku susastra/sastra, utawa anggitan/karangan kang kaiket dening guru lagu, guru wilangan, lan guru gatra (Indonesia: puisi).
Saliyane iku, uga ana kang mratelakake, tembang yaiku reriptan kanthi paugeran tartamtu kang pamacane dilagokake, lan bias diiringi wiramaning gendhing.
Paugerane tembang yaiku :

• Guru lagu/dhong dhing  : yaiku tibane swara vokal ing pungkasane gatra.
• Guru wilangan                  : yaiku cacahe wanda saben sagatra.
• Guru gatra                         : yaiku cacahe gatra saben sapada.
• Pupuh                                 : yaiku tembang pirang-pirang pada kang isih sajenis.
• Pada                                    : yaiku bait/koplet.
• Wanda                                : yaiku pakecapan/suku kata.

Tembang Jawa iku ana 3 warna, yaiku :
A. Tembang Gedhe
B. Tembang Tengahan
C. Tembang Macapat

TEMBANG GEDHE

A. Tembang gedhe
Tembang gedhe ing zaman saiki iku satemene niru tembang gedhe kuna kang aran kakawin, yaiku kang kaiket wewaton :
– Guru wilangan,
– Guru lagu, yaiku abot enthenging suara utawa dawa cendheking wanda.
Rehning ing jaman saiki umpamane wis padha ora ngerti abot enthenging suara apa dene dawa cendheking wanda, pandhapuking tembang gedhe mung nganggo wewaton :
– Cacahing wanda ing dalem sapada pala/sagatra kang diarani laku.

Tembang gedhe iku sapada ana patang gatra, utawa patang pada pala. Cacahing wanda pada pala siji lan sijine padha. Lire, yen pada pala kapisan 7 wanda, pada pala kapindho, katelu lan kang kaping papat uga mitung wanda. Cacahing wanda saben sapada pala iku diarani laku.
Ing saikine tembang gedhe iku akeh kang kanggo mbawa gendhing utawa kanggo susuluk. Cacahing tembang gedhe luwih akeh katimbang tembang macapat lan tembang tengahan.
Tuladha :
Pethikan saka laying sendhon Langen Swara anggitan dalem Mangkunegaraan IV.
1. Kusumastuti, laku 16 bali 4, kapedhot 8/8 :
Lamunsira kaki, dumadi prajurit,
Den bias tuladha, patih mahespati,
Lelabuhanira, ingkang triparaka,
Guna, kaya, purun, estu yen utama.

2. Citramengen, laku 12 bali kaping 4, kapedhot 16/6 :
Lamunsira kaki, dumadi prajurit,
Den bias tuladha, patih Mahespati,
Lelabuhanira, ingkang tripakara,
Guna, kaya, purun, estu yen utama.

3. Mintajiwa, laku 16, bali kaping 4 kapedhot 8/8 :
Larashing reh sang nahen kung, ing dyah lan kapandhan ing sih
Kasangsaya ing turida, rudatine angranuhi
Ngrancaka tanag wigena, ginupita ing shari
Rinita prima puspita,pantes patrape kang warni

4. Pamularsih
5. Maduretna
6. Rarabentrok

TEMBANG TENGAHAN
B. Tembang tengahan
Tembang tengahan iku satemene uga tembang macapat nanging wis popular, wis arang-arang kesrambah, tembang tengahan iku kaiket ing :
– guru wilangan (cacahing wanda ing saben sagatra)
– guru lagu utawa dhong-dhinging swara (swara sing pamungkasane gatra)

Buku kang isi crita nganggo Tembang tengahan iku arane kidung, umpamane : kidung Sundhayana, kidung Ranggalawe, lsp.
Dene kang klebu Tembang tengahan iku :
• Balabak watak sembrana parikena
• Wirangrong watak mrabawani
• Jurudemung watak prenesan
• Girisa

Tuladha :
1. Jurudemung (7 gatra) : 8a, 8u, 8u, 8a, 8u, 8a, 8u
Niajeng mring gandhok wetan,
Wis pangeh lan rara mendhut,
Alon wijile kang wuwus, hen mendhut pamitanira,
Adhedhasar adol mbungkus,
Wus karta sarta kalian.
Dening jeng kyai Tumenggung
(Pranacitra)
2. Wirangrong (6 gatra) : 8i, 8o, 10u, 6i, 7a, 8a
Andhedulu ing samargi,
Langening enu katongtong,
Surem-surem rising hima naput,
Pak-ampak nglimputi,
Luhurung srinrarendra,
Luhuring srinrarendra,
Prabu harjunawijaya.
(Harjunawijaya)
3. Balabak (6 gatra) : 12i,3e, 12a, 3e, 12a, 3e, 12a, 3e
Para muda tamengeng nusa lan bangsa,
Dadine,
Aneng sira mulya makmuring Negara,
Dununge,
Sira samsya kajibah,
Yektine.

4. Girisa (8 gatra) : 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a
Den bisa nampani padha,
Mungguh samithaning suksma,
Ingkang padha marang sira,
Wineruhken becik ala,
Anygah karepamira,
Kang marang pagawa ala,
Kang tumiba sia-sia,
Yaiku paring hyang Suksma.
(PB IV-Wulangreh)

TEMBANG MACAPAT
Tembang Macapat iku ana 11. Kayadene tembang tengahan, tembang macapat uga kaiket ing guru lagu lan guru wilangan lan duwe watak dhewe-dhewe.
Mungguh cacahing larike utawa guru gatrane Tembang Macapat iku ora padha.
Paugeran tembang macapat iku :
1. Guru gatra : arane utawa cacahe larik saben sapada
Upama : Maskumambang iku guru gatrane 4
Tegese : saben sapada ana 4 gatra, utawa patang larik
2. Guru wilangan : cacahe wanda saben sagatra (jumlah suku kata tiap baris)
Upama : Maskumambang guru wilangane 12, 6, 8, lan 8
3. Guru lagu : tibane swara ing pungkasan gatra
Upama : Maskumambang dhonh-dhinge i, a, i, a
Tegese : Maskumambang iku sapada pala ana 4 gatra, gatra kapisan ana 12 wanda, dhong-dhinge i, gatra kapindho ana 6 wanda, dhong-dhinge e, gatra katelu ana 8 wanda, dhong-dhinge i, gatra kapapat ana 8 wanda, dhong-dhinge a
Ing ngisor iki pratelane guru gatra, guru wilangan lan guru lagune tembang macapat :

1 Maskumambang 4 12i,6a,8i,8a
2 Pucung 4 12u,6a,8i,12a
3 Gambuh 5 7u,10u,12i,8u, 8o
4 Megatruh 5 12u,8i,8u,8i,8o
5 Mijil 6 10i,6o,10e,10i,6i,6u
6 Kinanthi 6 8u,8i,8a,8i,8a,8i
7 Asmarandana 7 8i,8a,8o,8a,7a,8u,8a
8 Durma 7 12a,7i,6a,7a,8i,5a,7i
9 Pangkur 7 8a,11i,8u,7a,12u,8a,8i
10 Sinom 9 8a,8i,8a,8i,7i,8u,7a,8i,12a
11 Dhandhanggula 10 10i,10a,8e,7u,9i,7a,6u,8a,12i,7a

1. Maskumambang : ngeres, nalangsa, keranta-ranta, kelara-lara. Kanggo medhar rasa pangrasa kang ngeres, keranta-ranta, kelara-lara lan nggregel.
2. Pucung : kendho, tanpa greget saut, sembrana parikena, lucu. Kanggo carita sing sajak mung sakepenake, tanpa greget utawa mempeng sembranan.
3. Gambuh : nggenah-nggenahake, akrab, rumaket, kulina, keduga, wanuhi. Kanggo suka pitutur kang rada sereng amarga wis keduga lan rumaket banget.
4. Megatruh : nglalut, ngeres, timtrim, sedhih, susah-nelangsa, memelas, getun, prihatin.
5. Mijil : wedharing rasa, prihatin. Kanggo suka pitutur, uga gegandrungan, medharake bukaning carita utawa mangayu bagya.
6. Kinanthi : seneng, tresna, asih, sih-sinisihan. Kanggo medhar piwulang, carita kang ngemu surasa asih tresna, asmara, gandrung-gandrung, pangayu-bagya.
7. Asmarandana : grapyak, sengsem, prihatin, sedhih amarga nandhang kasmaran. Kanggo carita kang surasa nawung asmara utawa kanggo medhar rasa asmara (pepisahan)
8. Durma : galak, muntab, nesu. Kanggo medhar rasa nesu, muntab, sesorah kang sereng utawa carita perang.
9. Pangkur : sereng, gregetan, kejem, nantang Kanggo suka pitutur kang sereng ngemu srengen,
10. Sinom : ngresepake, grapyak, sumanak, renyah Kanggosesorah utawa suka pitutur
11. Dhandhanggula : ngresepake kewes, luwes, Kanggo apa-apa wae mathuk. Upamane kanggo mula bukaning carita, panutuping anggit (karangan), medhar piwulang, medhar rasa, sengsem, asih tresna, gegandrungan, lsp.

Tuladha Tembang Macapat :

1.  Mijil

Ngrasuk busana sang putri
Denirasa lolos
Nuli nendhak angandhut patreme
Tininggalan parekan myang cethi
Wus samsya aguling
Lajeng lampahipun

2. Maskumambang

maratani mring anak putu ing wuri

den padha prayitna

aja nokang kumawani

mring biyung tanapi bapa

3. Kinanthi

Anoman malumpat sampun
Prapteng witing nagasari
Mulat mangandhap katingal
Wanodya yu kuru aking
Gelung tukas wor lan kisma
Ingkang iga-iga kaeksi

4. Sinom

Nuladha laku utama
Tumrape wong tang jawi
Wong agung angkesi ganda
Panembahan senopati
Kapati amarsudi
Sudaning hawa lan napsu
Pinesu tapa brata
Tanapi ing siyang ratri
Amamangun karyenak tyasing sesama

5. Asmaradana

Kocapa kang aneng puri
para garwa para putra
anangis umyung swarane
para estri ing jro pura 
nangis kalara-lara
langkung sedhih manahipun
tan wande dadi boyongan

6. Gambuh

pitutur bener iku

sayektine apantes tiniru

nadyan metu saking wong sudra teteki

lamun becik wurukipun

iku pantes sira anggo

7. Dhandhanggula

lamun sira anggeguru kaki

amiliha manungsa kang nyata

ingkang becik martabate

sarta kang wruh ing hukum

kang ngibadah lan kang wirangi

sokur oleh wong tapa

ingkang wus anungkul

tan mikir pawewehing lyan

iku pantes sira guranana kaki

sartane kawruhana

8. Durma

ingkang eling iku ngelingana marang

sanak kadang kang lali

den nedya raharja

mangkono tindakira

yen tan nggugu iya uwis

teka menenga

mung aja sok ngrasani

9. Pangkur

mangkono ngelmu kang nyata

sanyatane mung weh reseping ati

bungahing aranan cubluk

sukeng tyas yen den ina

aja kaya si pengung anggung gumunggung

ugungan sadina-dina

aja mangkono wong urip

10. Megatruh

wong ngawula mring ratu luwih pakewuh

nora kena minggrang minggring

kudu mantep karyanipun

setya tuhu marang Gusti

dipunpituurut sapakon

11. Pocung

suka sokur ing Wonosobo puniku

keh papan wisata

kabeh endah lawan asri

tlaga, candhi, grojogan, wukir, lan alas